| تحلیل شاخصهای مورفومتری و شبکه زهکشی در مدیریت حوزههای آبخیز زاگرس: مروری بر روشها و کاربردها در اولویتبندی عملیات آبخیزداری |
| کد مقاله : 1043-SCWMSUP (R3) |
| نویسندگان |
|
محمدرضا شیخ ربیعی *1، حمید رضا پیروان2 1عضو هیات علمی؛ گروه کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه جامع علمی ـ کاربردی ، تهران، ایران. 2دانشیار پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی |
| چکیده مقاله |
| در حوزههای آبخیز زاگرس، فرسایش خاک و تولید رواناب از چالشهای اصلی مدیریت منابع آب و خاک هستند. شاخصهای مورفومتری و رتبهبندی آبراههها، ابزارهایی کارآمد برای شناسایی مناطق حساس به فرسایش و اولویتبندی عملیات آبخیزداری محسوب میشوند. در این مطالعه مروری، مبانی نظری مهمترین شاخصهای مورفومتری شامل تراکم زهکشی، نسبت انشعاب، نسبت طول، نسبت سطح و ضرایب شکل (هورتون، گراولیوس، میلر و شیوم) تبیین شده است. همچنین چهار روش رتبهبندی آبراههها (استرالر، هورتون، شیدگر و شرو) از نظر کاربرد در ارزیابی فرسایش مقایسه گردید. مرور مطالعات پیشین در زاگرس نشان داد روش استرالر به دلیل سادگی و ثبات نسبی شاخصها پرکاربردترین است، در حالی که روش شیدگر با وجود جزئیات بیشتر، رتبهبندی پراکنده و تفسیر دشواری دارد. در مطالعه موردی حوزه آبخیز برآفتاب (۱۵۸ کیلومترمربع در کهگیلویه و بویراحمد)، تراکم زهکشی ۵٫۴۵ کیلومتر بر کیلومترمربع محاسبه شد که بیانگر پتانسیل بالای فرسایش آبی است. نسبت انشعاب در روش استرالر برای رتبههای ۲، ۳ و ۴ به ترتیب ۵٫۸، ۳ و ۳ به دست آمد که در دامنه طبیعی قرار دارد. بر اساس روش هورتون، حوضههای رتبه ۲ با تراکم ۴٫۹۷ نیازمند اقدامات بیولوژیکی (افزایش پوشش گیاهی) و حوضههای رتبه ۳ نیازمند سازههای مکانیکی (گابیون و سنگملات) هستند. شیب متوسط وزنی ۳۸٫۳۶ درصد و ضریب گراولیوس ۱٫۷۲ نشاندهنده شکل کشیده و زمان تمرکز نسبتاً بالاست. تجارب موفق نشان میدهد تلفیق شاخصهای مورفومتری با نقشههای شیب و ارتفاع، دقت پهنهبندی فرسایش و اولویتبندی عملیات را تا ۴۰ درصد افزایش میدهد. نتیجه نهایی اینکه تحلیل مورفومتری به ویژه با روشهای هورتون و استرالر، ابزاری قابل اتکا برای مدیریت حوزههای آبخیز زاگرس و طراحی برنامههای اولویتدار آبخیزداری و آبخوانداری است. |
| کلیدواژه ها |
| مورفومتری، رتبهبندی آبراههها، فرسایش خاک، اولویتبندی زیر حوزههای آبخیزداری |
| وضعیت: پذیرفته شده |