| کدام مدل ارزیابی سلامت آبخیز برای مدیریت حوضه مناسبتر است؟ |
| کد مقاله : 1068-SCWMSUP (R1) |
| نویسندگان |
|
زینب کریمی1، علی سلاجقه *2 1پژوهشگر پسادکتری مدیریت جامع حوزه آبخیز، گروه احیا مناطق خشک و بیایانی 2استاد، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران |
| چکیده مقاله |
| فعالیتهای انسانی بهطور فزایندهای سلامت حوزههای آبخیز را تهدید میکند و نیاز به ارزیابی دقیق فرآیندهای مخرب را دوچندان ساخته است. بهدلیل پیچیدگی سیستمهای اجتماعی-اکولوژیک و تأثیر متغیرهای طبیعی و انسانی، ارزیابی سلامت آبخیزها همواره به رویکردها و شاخصهای متنوعی متکی بوده است. پژوهش حاضر با پوشش همزمان تمام مدلهای اصلی سنجش سلامت آبخیز، ابعاد گوناگون سلامت را بررسی و زمینه را برای مقایسه کارکردی آنها فراهم میکند. بررسی توأمان این مدلها که هر یک از منظری متفاوت به تحلیل سلامت میپردازند، امکان ارزیابی جامعتری نسبت به کاربرد انفرادی هر مدل فراهم میآورد. نتایج مقایسه هشت مدل نشان میدهد هیچ مدل واحدی برای همه شرایط برتری مطلق ندارد و انتخاب مدل مناسب باید بر اساس شرایط محلی، اهداف مدیریتی و منابع در دسترس انجام گیرد. DPSIR در مقیاس کلان جامعترین است، اما هزینه و داده زیاد، شفافیت متوسط و نبود خروجی مکانی دارد؛ بنابراین کاربرد آن را به شرایط دارای تیم متخصص و بودجه کافی محدود میکند. در مقابل، EWPI هزینه متوسط، شفافیت آسان، مشارکت عالی، ارتباط عالی با کاربری اراضی و خروجی مکانی، بهترین گزینه عملیاتی برای مناطق کمدرآمد دارای تنش آبی است. WHAF علیرغم ارائه نقشه سلامت حوضه، بهدلیل هزینه و زمان زیاد و نیاز به داده مکانی فراوان و تیم فنی ماهر، تنها برای شرایط خاص قابل توصیه است. مدلهای VOR و PSR با شفافیت آسان و هزینه کم تا متوسط، برای ارتباط سریع با مدیران غیرتخصصی مناسبند، اما بهترتیب فاقد توجه به فشار انسانی و خروجی مکانی هستند. RRV برای ارزیابی سد یا شبکه آب منفرد در مقیاس خرد کاربرد دارد. WSI با ارائه یک عدد ساده از پایداری، جزئیات را حذف میکند و VORS گزینه میانی با خروجی مکانی محدود است. در نتیجه، جدول تطبیق ارائهشده در این پژوهش میتواند راهنمای عملیاتی مدیران برای انتخاب مدل متناسب با شرایط محلی باشد. |
| کلیدواژه ها |
| سلامت آبخیز، سیستمهای اجتماعی-اکولوژیک، مدلهای ارزیابی، مدیریت آبخیز |
| وضعیت: پذیرفته شده |