| تحلیل کیفی دانش بومی مدیریت سیلاب با سامانه سنتی خوشاب در بلوچستان |
| کد مقاله : 1114-SCWMSUP (R1) |
| نویسندگان |
|
خسرو شهبازی *1، سید جعفر سید اخلاقی شال2، نسیم حاجی زاده3 1دانشیار 2استادیار 3کارشناس |
| چکیده مقاله |
| استان سیستان و بلوچستان به دلیل اقلیم خشک، بارندگی اندک و محدودیت منابع آب، از دیرباز برای تأمین آب کشاورزی به سامانههای بومی مهار و بهرهبرداری از سیلاب متکی بوده است. یکی از مهمترین این سامانهها، خوشاب است که بهعنوان یک فناوری بومی چند هزار ساله، نقش مؤثری در مدیریت سیلاب، حفاظت خاک و توسعه کشت سیلابی در بلوچستان ایفا میکند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل کیفی دانش بومی بهرهبرداری و مهار سیلاب با استفاده از سامانه خوشاب انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون صورت گرفت. دادهها از طریق بررسی منابع، مشاهدات میدانی و مصاحبههای نیمهساختاریافته با 25 نفر از خبرگان محلی شامل کشاورزان، بهرهبرداران و ریشسفیدان مناطق دارای خوشاب در جنوب استان سیستان و بلوچستان گردآوری و بر اساس روش ششمرحلهای براون و کلارک تحلیل شدند. یافتهها نشان داد که خوشاب فراتر از یک سازه سنتی، یک نظام دانش بومی برای مدیریت پایدار سیلاب است که بر پایه شناخت دقیق رفتار سیلاب، ویژگیهای خاک، توپوگرافی، مشارکت اجتماعی و تجربه نسلهای متوالی شکل گرفته است. این سامانه ضمن ذخیره و هدایت سیلاب، موجب تغذیه رطوبت خاک، کاهش فرسایش و رسوب، افزایش حاصلخیزی اراضی و فراهم شدن شرایط مناسب برای کشت سیلابی غلات، حبوبات، صیفیجات و نخلستانها میشود. همچنین نتایج نشان داد که خوشاب علاوه بر کارکردهای فنی، دارای ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی ارزشمندی بوده و یکی از مهمترین راهبردهای بومی سازگاری با کمآبی و تغییر اقلیم در بلوچستان محسوب میشود. حفاظت، احیا و تلفیق این دانش بومی با رویکردهای نوین مدیریت منابع آب و آبخیزداری میتواند نقش مؤثری در توسعه پایدار مناطق خشک و تقویت امنیت غذایی ایفا کند. |
| کلیدواژه ها |
| شرق ایران، ذخیره آب، دانش بومی، سامانههای سنتی |
| وضعیت: پذیرفته شده |