| سیاستگذاری و حکمرانی در آبخیزداری: مبانی، نهادها، چالشها و راهکارها |
| کد مقاله : 1170-SCWMSUP (R2) |
| نویسندگان |
|
امید اسدی نلیوان *1، علی شهبازی2، غلامرضا خسروی3 1استادیار دانشگاه مراغه 2فارغالتحصیل دکتری علوم و مهندسی آبخیزداری، دانشگاه تهران، کرج، ایران 3فارغالتحصیل دکتری علوم و مهندسی آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران |
| چکیده مقاله |
| حوزههای آبخیز به عنوان واحدهای طبیعی-هیدرولوژیکی، نقشی اساسی در حفظ منابع آب و خاک، تنوع زیستی و معیشت جوامع دارد. با وجود پیشرفتهای فنی در آبخیزداری، شواهد تجربی نشان میدهد که موفقیت یا شکست پروژهها بیش از هر چیز به نظام سیاستگذاری و حکمرانی (تعامل نهادهای رسمی و غیررسمی در تصمیمگیری و حل تعارض) وابسته است. این مقاله با رویکردی نظاممند، مبانی نظری، مؤلفههای کلیدی (مشروعیت، شفافیت، عدالت، مسئولیتپذیری، جهتگیری راهبردی و کارایی)، نهادهای متولی در ایران (از وزارت جهاد کشاورزی و نیرو تا سازمان محیط زیست و مجلس) و چالشهای ساختاری، اقتصادی، اجتماعی-سیاسی و حقوقی را تحلیل میکند. مرور تجارب جهانی (آمریکا، برزیل، استرالیا، هند) نشان میدهد که تمرکززدایی، مشارکت واقعی جوامع محلی، نظامهای پرداخت برای خدمات اکوسیستمی (PES) و نهادهای تطبیقی، ارکان حکمرانی موفق هستند. در ایران، عواملی چون تعدد نهادهای متولی، قوانین قدیمی و ناهماهنگ، غلبه اقدامات سازهای، ضعف مشارکت و نبود نظام پایش شفاف، از موانع اصلی بهبود وضعیت است. در پایان، راهکارهایی نظیر اصلاح چارچوب قانونی، توسعه فناوریهای نوین (سنجش از دور، هوش مصنوعی)، بهینهسازی مصرف آب در کشاورزی، حفاظت از خاک و توانمندسازی جوامع محلی ارائه میشود. نتیجه آنکه حکمرانی آبخیزداری بیش از یک مسئله فنی، یک مسئله نهادی–سیاسی است و گذار از نقش «متولی انحصاری» دولت به «تسهیلگر و ناظر»، برای پایداری منابع آب و خاک اجتنابناپذیر است. |
| کلیدواژه ها |
| حکمرانی آبخیزداری، سیاستگذاری منابع آب و خاک، مدیریت جامع حوزه آبخیز، مشارکت جوامع محلی. |
| وضعیت: پذیرفته شده |