| مروری بر تجارب موفق سامانههای سطوح آبگیر باران در مدیریت پایدار حوزههای آبخیز مناطق خشک و نیمهخشک (درسآموختههای ملی و بینالمللی) |
| کد مقاله : 1178-SCWMSUP (R1) |
| نویسندگان |
|
مجتبی اخوان ارمکی *، ملیکا هاشمی پردیس کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران |
| چکیده مقاله |
| در مناطق خشک و نیمهخشک جهان از جمله ایران، کمبود آب شیرین به عنوان مهمترین عامل محدودکننده توسعه کشاورزی، پایدارسازی معیشت جوامع محلی و حفظ خدمات بومسازگان شناخته میشود. آمارهای بینالمللی نشان میدهد که حدود ۴۰ درصد از مساحت خشکیهای زمین در اقلیم خشک و نیمهخشک قرار دارد و سالانه حجم قابل توجهی از بارندگی اندک این مناطق به صورت رواناب سطحی از دست میرود. در چنین شرایطی، سامانههای سطوح آبگیر باران (Rainwater Harvesting Systems) به عنوان یک راهکار سازگار با اقلیم، کم هزینه و مشارکتی، قابلیت جمعآوری، ذخیره و استفاده مؤثر از همین رواناب اندک را دارند. هدف اصلی این پژوهش، مرور نظاممند تجارب موفق ملی و بینالمللی در زمینه طراحی، اجرا و بهرهبرداری از این سامانهها با تأکید بر درسآموختههای قابل تعمیم به حوزههای آبخیز ایران است. روش تحقیق از نوع مرور نظاممند (Systematic Review) بر اساس پروتکل PRISMA بوده است. از مجموع ۲۴۷ مقاله اولیه، پس از حذف همپوشانیها و غربالگری بر اساس عنوان و چکیده، ۵۲ مقاله (۳۷ خارجی و ۱۵ داخلی) برای تحلیل نهایی انتخاب شد. تحلیل دادهها با روش استخراج مضامین (Thematic Analysis) انجام گرفت و شاخصهای موفقیت شامل افزایش دسترسی به آب، کاهش فرسایش خاک، افزایش درآمد کشاورزان، تداومپذیری سامانه و میزان مشارکت محلی در نظر گرفته شد. نتایج نشان داد که در سطح بینالمللی، موفقترین سامانهها به ترتیب عبارتند از: سامانههای میکروکچمنت سنگی در اردن (افزایش ۴۰ درصدی رواناب ذخیرهشده)، تراسهای نوار-کنتور در چین (کاهش ۶۵ درصدی فرسایش خاک)، بانکت بندهای نخلستانی در تونس (افزایش ۴۵ درصدی نفوذپذیری خاک) و سامانههای پشتبامی همراه با مخازن پلاستیکی در برزیل (تأمین آب شرب و آبیاری برای ۸۰۰ خانوار). در ایران، پروژه سطوح آبگیر باران در حوزه آبخیز پشتکوه یزد (افزایش ۲۵ درصدی رطوبت خاک و بهبود تراکم پوشش گیاهی) و پروژه خفر فارس (افزایش ۳۰ درصدی عملکرد پسته) به عنوان موفقترین نمونهها شناسایی شدند. |
| کلیدواژه ها |
| سطوح آبگیر باران، حوزههای آبخیز خشک، تجارب موفق، مشارکت محلی، مدیریت پایدار آب |
| وضعیت: پذیرفته شده |