واکاوی سازه دانش بومی دگار(بندسار) در بلوچستان با استفاده از روش تحلیل مضمون

کد مقاله : 1227-SCWMSUP (R1)

نویسندگان

خسرو شهبازی *1، سید جعفر سید اخلاقی شال2، نسیم حاجی زاده3 1دانشیار 2استادیار 3کارشناس

چکیده مقاله

دگار یکی از مهم‌ترین سامانه‌های بومی مدیریت سیلاب و تأمین آب کشاورزی در منطقه بلوچستان است که طی قرن‌ها در پاسخ به محدودیت منابع آب، خشکسالی‌های مکرر و شرایط اقلیمی خشک شکل گرفته و استمرار یافته است. با وجود اهمیت این سامانه، اغلب پژوهش‌های پیشین بر جنبه‌های فنی و سازه‌ای آن تمرکز داشته‌اند و ساختار دانشی نهفته در آن کمتر مورد توجه قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی سازه دانش بومی دگار در بلوچستان و شناسایی مؤلفه‌های تشکیل‌دهنده این نظام دانشی، با رویکرد کیفی و استفاده از روش تحلیل مضمون انجام شد. داده‌های پژوهش از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با 25 نفر از خبرگان محلی شامل کشاورزان باتجربه، سازندگان و بهره‌برداران دگار، ریش‌سفیدان و افراد آگاه به دانش بومی منطقه، به روش نمونه‌گیری هدفمند و تا دستیابی به اشباع نظری گردآوری شد. داده‌ها بر اساس روش شش‌مرحله‌ای براون و کلارک تحلیل شدند. نتایج پژوهش منجر به استخراج 132 کد اولیه، 17 مضمون فرعی و 5 مضمون اصلی شامل دانش بوم‌شناختی، دانش فنی و مهندسی، دانش اجتماعی و نهادی، دانش تولید و معیشت، و دانش پایداری و سازگاری شد. یافته‌ها نشان داد که دگار صرفاً یک سازه سنتی مهار سیلاب نیست، بلکه تجلی یک نظام دانش اجتماعی–بوم‌شناختی است که بر شناخت دقیق رفتار سیلاب، ویژگی‌های خاک و توپوگرافی، قواعد عرفی، مشارکت اجتماعی، انتقال بین‌نسلی دانش و تجربه عملی استوار است. این پژوهش ضمن ارائه چارچوبی مفهومی برای تبیین سازه دانش بومی دگار، بر ضرورت مستندسازی، حفاظت و بهره‌گیری از این نظام دانشی در مدیریت پایدار منابع آب، کشاورزی پایدار و برنامه‌های سازگاری با تغییر اقلیم در مناطق خشک تأکید می‌کند.

کلیدواژه ها

بلوچستان، مناطق خشک، دانش بومی، زراعت سیلابی، روش های سنتی کشت سیلاب

وضعیت: پذیرفته شده