واکاوی دانش بومی سازگار با بیابان در مدیریت منابع آب و خاک (مطالعه موردی: سازه‌های آبی تاریخی و سامانه‌های سنتی استان خوزستان)
کد مقاله : 1253-SCWMSUP (R1)
نویسندگان
سیدحسین آرامی *1، ابراهیم کریمی سنگچینی2، سیدجعفر سیداخلاقی3، سجاد عالی محمودی سراب1، بنفشه یثربی1
1استادیار پژوهشی، بخش تحقیقات جنگل‌ها و مراتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان خوزستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، اهواز، ایران.
2استادیار پژوهشی، بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان لرستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، خرم آباد، ایران.
3استادیار پژوهشی، بخش تحقیقات بیابان، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تخقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران.
چکیده مقاله
مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران با چالش‌های کم‌آبی، فرسایش خاک و بیابان‌زایی مواجه‌اند؛ بااین‌حال، جوامع محلی طی قرن‌ها دانش بومی کارآمدی برای سازگاری با این شرایط ابداع کرده‌اند. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و با استفاده از روش‌های پیمایشی و تاریخی در استان خوزستان به شناسایی، مستندسازی و تحلیل این دانش‌ها پرداخته است. داده‌ها از طریق بازدیدهای میدانی، مصاحبه با خبرگان محلی و بررسی اسناد تاریخی گردآوری و با روش تحلیل محتوا کدگذاری و تحلیل شدند. یافته‌ها نشان داد دانش بومی سازگار با بیابان در خوزستان در پنج حوزه اصلی قابل طبقه‌بندی است: سیستم‌های پیشرفته انتقال آب (قمش‌های دزفول و نهر داریون شوشتر)، سازه‌های هیدرولیکی چندمنظوره (مجموعه تاریخی سازه‌های آبی شوشتر)، سامانه‌های ذخیره رواناب (گوراب‌های بیابانی شرق اهواز)، آب‌انبارهای صخره‌ای و سیستم آبیاری جزر و مدی اروندکنار. این روش‌ها بر اصول بهره‌گیری از انرژی طبیعی، استفاده از مصالح بومی، طراحی چندمنظوره و مشارکت مردمی استوار بوده‌اند و پایداری بالایی داشته‌اند. متأسفانه تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگی و تغییر سبک زندگی موجب تخریب و فراموشی بسیاری از این سامانه‌ها شده است. احیا و تلفیق این دانش دیرین با فناوری‌های نوین می‌تواند راهکارهای کم‌هزینه، سازگار با محیط زیست و مشارکت‌محور برای مدیریت پایدار منابع آب و خاک در طرح‌های آبخیزداری و بیابان‌زدایی ارائه دهد. پیشنهاد می‌شود این دانش‌ها در بانک اطلاعات علمی ثبت و در پروژه‌های عمرانی به‌عنوان الگوهای بومی اثربخش به‌کار گرفته شوند.
کلیدواژه ها
دانش بومی، سازگاری با بیابان، مدیریت آب و خاک، سازه‌های آبی، خوزستان
وضعیت: پذیرفته شده