| واکاوی افت هیدرولوژیکی در شرایط فشار انسانزاد: روایتی از تجارب و درسآموختههای حوزه آبخیز خانمیرزا |
| کد مقاله : 1280-SCWMSUP (R1) |
| نویسندگان |
|
نصرت اله اسماعیلی *1، خدایار عبدالهی2 1هیات علمی 2گروه مهندسی طبیعت، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه شهرکرد |
| چکیده مقاله |
| حوزه آبخیز خانمیرزا در زاگرس مرکزی طی دو دهه اخیر در معرض دگرگونیهای همزمان اقلیمی، هیدرولوژیکی و کاربری اراضی قرار گرفته است که پیامد آن کاهش کارایی سامانه آبخیز و تضعیف پاسخ هیدرولوژیکی بوده است. هدف این پژوهش، واکاوی چرایی و چگونگی افت عملکرد هیدرولوژیکی این حوزه از طریق تحلیل تطبیقی شاخص اقلیمیZSI (بعنوان شاخصی استانداردشده بر پایه نمرهZ) و تخلیه سالانه، با تلفیق دادههای تغییر کاربری اراضی و وضعیت چاههای مشاهدهای است. این رویکرد پژوهش توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر بازسازی یک زنجیره علیّتی ششمرحلهای است. یافتهها نشان میدهد در دوره ابتدایی مطالعه، هماهنگی نسبی میان نوسانات اقلیمی و تخلیه سالانه برقرار بوده، اما از اواخر دهه ۲۰۰۰ به بعد، این رابطه دچار واگرایی ساختاری شده است؛ بهطوریکه شاخص ZSI همچنان نوسان دارد، اما تخلیه سالانه در سطحی پایین تثبیت شده است. همزمان، اراضی زراعی و باغی ۱۶ درصد، مناطق مسکونی حدود 2 درصد گسترش یافته و مراتع و جنگلها حدود 19 درصد کاهش یافتهاند. افت سطح آب در یک سوم چاه های مشاهدهای و خشکشدن دو چاه مرادان و بابا منصوری، مؤید اختلال عمیق در ساختار آبخوان است. این واگرایی بیانگر آن است که بحران این حوزه صرفاً بازتاب خشکسالی نیست، بلکه حاصل برهمکنش نوسانات اقلیمی، تغییر کاربری اراضی و فشار مضاعف بر منابع زیرزمینی است که بهصورت زنجیرهای منجر به کاهش جریان پایه و افت تخلیه سالانه شده است. نتیجه آنکه احیای این حوزه نیازمند رویکردی یکپارچه شامل مدیریت تقاضای آب، اصلاح الگوی کاربری اراضی، احیای پوشش طبیعی، بازنگری در الگوی کشاورزی و حکمرانی یکپارچه آبخیز است. |
| کلیدواژه ها |
| ناپایداری هیدرولوژیک، پایداری سرزمین، تحلیل عوامل اقلیمی، پاسخ هیدرولوژیکی، ارزیابی فشار انسانی |
| وضعیت: پذیرفته شده |